Giriş

Kamu alımları, devletin ekonomik ve sosyal hedeflerine ulaşmasında kritik bir rol oynar. Bu alımların en önemli kalemlerinden biri olan yapım işleri, büyük ölçekli projeleri içerdiğinden, sözleşme süreçlerinin titizlikle yönetilmesini gerektirir. Yapım işi sözleşmelerinde, başlangıçta belirlenen işin süresi, öngörülemeyen durumlar veya idarenin kusuru gibi çeşitli nedenlerle uzatılabilir. Süre uzatımı, projenin tamamlanması, kamu kaynaklarının etkin kullanımı ve yüklenicinin haklarının korunması açısından büyük önem taşır. Bu makale, Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu, Yapım İşleri Genel Şartnamesi ve Kamu İhale Genel Tebliği'ndeki ilgili hükümler ışığında, yapım işlerinde süre uzatımının hukuki dayanaklarını, uygulama esaslarını ve mücbir sebeplerin nasıl değerlendirileceğini detaylı bir şekilde inceleyecektir.

  1. Hukuki Çerçeve ve Temel İlkeler

Yapım işlerinde süre uzatımı, temelde 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu ve bu Kanuna dayanılarak çıkarılan Yapım İşleri Genel Şartnamesi ile Kamu İhale Genel Tebliği tarafından düzenlenmektedir. Bu yasal metinler, sözleşme taraflarının hak ve yükümlülüklerini belirlerken, süre uzatımı verilebilecek durumları da net bir şekilde tanımlar.

4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu, sözleşme hükümlerinin ihale dokümanına aykırı olamayacağını ve Kanunda belirtilen haller dışında sözleşme hükümlerinde değişiklik yapılamayabileceğini veya ek sözleşme düzenlenemeyeceğini belirtir. Bu, süre uzatımının ancak yasalarda öngörülen belirli durumlar altında mümkün olabileceğini gösterir. Kanunun 10. maddesi, mücbir sebeplerin neler olabileceğini sıralar: doğal afetler, kanuni grev, genel salgın hastalık, kısmî veya genel seferberlik ilanı ve Kamu İhale Kurumu tarafından belirlenecek benzeri diğer haller.

Yapım İşleri Genel Şartnamesi (YİGŞ), 4735 sayılı Kanunun sözleşmelerin uygulanmasıyla ilgili hükümlerini detaylandırır. Şartnamenin 29. maddesi, süre uzatımı verilebilecek halleri açıklar ve mücbir sebeplerin yanı sıra, idarenin sözleşmenin ifasına ilişkin yükümlülüklerini yerine getirmemesi (yer teslimi, projelerin onaylanması, ödenek yetersizliği gibi) ve bu sebeple yüklenicinin kusuru olmaksızın gecikmelerin meydana gelmesi durumunda da süre uzatımı verileceğini belirtir. Ayrıca, öngörülemeyen durumlar nedeniyle iş artışı yapılması halinde, ilave işin gerektirdiği ek sürenin de yükleniciye verileceği düzenlenmiştir.

Kamu İhale Genel Tebliği ise, bu Kanun ve Şartnamelerin uygulanmasında ortaya çıkan tereddütlere açıklık getiren ve uyulması gereken esasları belirleyen bir düzenleyici metindir. Tebliğ, idarelerin süre uzatımı başvurularını nasıl değerlendirmesi gerektiği ve mücbir sebep başvurularında hangi şartların aranacağı gibi konularda yol gösterir.

  1. Süre Uzatımı Verilebilecek Haller ve Şartları

Yapım işlerinde süre uzatımı, yasal metinlerde belirtilen belirli durumlarda ve belirli şartlar altında verilebilir. Bu durumlar ve şartlar, YİGŞ'nin 29. maddesinde ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

2.1. Mücbir Sebepler ve İdareden Kaynaklı Sebepler

Kanunda ve Şartnamede sayılan mücbir sebepler, süre uzatımı verilebilmesi için belirli kriterleri taşımak zorundadır. Bu kriterler şunlardır:

  • Yüklenicinin kusurundan kaynaklanmamış olması: Olayın, yüklenicinin ihmali veya hatası sonucu meydana gelmemiş olması gerekir.
  • Taahhüdün yerine getirilmesine engel nitelikte olması: Mücbir sebep, işin yapımını fiziksel veya teknik olarak imkansız hale getirmelidir.
  • Yüklenicinin bu engeli ortadan kaldırmaya gücünün yetmemesi: Yüklenicinin, söz konusu olayın etkilerini kendi imkanları veya makul çabalarıyla giderememesi gerekir.
  • Zamanında bildirim: Yüklenici, mücbir sebebin meydana geldiği tarihi izleyen yirmi gün içinde idareye yazılı olarak bildirimde bulunmak zorundadır. Zamanında yapılmayan yazılı bildirimler dikkate alınmaz. Ancak, mücbir sebep durumunun devam etmesi halinde başvuru süresinin devam ettiği kabul edilir.
  • Yetkili merciler tarafından belgelendirilmesi: Mücbir sebep, yetkili makamlar tarafından düzenlenmiş belgelerle ispatlanmalıdır.

Yapım işlerinde, idarenin, sözleşmenin ifasına ilişkin yükümlülüklerini yüklenicinin kusuru olmaksızın yerine getirmemesi (yer teslimi, projelerin onaylanması, iş programının onaylanması, ödenek yetersizliği gibi) ve bu durumun taahhüdün yerine getirilmesine engel teşkil etmesi halinde de süre uzatımı verilir. Bu durumda, idarenin neden olduğu gecikmeler için yüklenicinin yirmi gün içinde yazılı bildirimde bulunma şartı aranmaz.

2.2. İş Artışları

Öngörülemeyen durumlar nedeniyle bir iş artışının zorunlu olduğu hallerde, ilave işin gerektirdiği ek süre yükleniciye verilir. İş artışı, sözleşmeye esas proje içinde kalmalı ve idareyi külfete sokmaksızın asıl işten ayrılmasının teknik veya ekonomik olarak mümkün olmaması şartlarını taşımalıdır.

  1. Süre Uzatımı Başvurusu ve Değerlendirilmesi

Yüklenici, süre uzatımını gerektiren bir durum meydana geldiğinde, bu durumu idareye yazılı olarak bildirmekle yükümlüdür. Bu bildirimde, gecikmeye yol açtığını düşündüğü nedenlerin ayrıntıları ve işin süresinin ne kadar uzatılması gerektiğini belirtmesi gerekir. Uzatılacak sürenin tespiti o anda mümkün değilse, bu durumun nedenleri de belirtilmeli ve durum netlik kazandıktan sonra ayrı bir yazı ile süre uzatımı talebi yapılmalıdır.

Süre uzatımı başvuruları, Yapım İşleri Genel Şartnamesi'nin 29. maddesi ve Kamu İhale Genel Tebliği'nin 25.3. maddesinde belirtilen esaslara göre idare tarafından incelenir. İdare, başvuruyu değerlendirirken, olayın iş üzerinde gecikmeye etkisi olup olmadığını ve gecikmenin yüklenicinin kusurundan kaynaklanıp kaynaklanmadığını inceler.

Yüklenicinin mücbir sebep talebini oluşturan olayları belgelemesi ve idareye sunması gerekmektedir. İdareler, bu belgelerle birlikte kendi yaptıkları incelemeler sonucunda ulaştıkları belgeleri de değerlendirerek karar verir.

  1. Cezai Müeyyideler ve Sözleşmenin Feshi

Sözleşmede belirlenen süre uzatımı halleri dışında, yüklenicinin işi süresinde bitirememesi durumunda, idare en az on gün süreli yazılı ihtar yaparak gecikme cezası uygular. Gecikilen her gün için, sözleşmede belirlenen oranda gecikme cezası kesilir. Cezalı çalışma süresi, varsa süre uzatımları da dahil olmak üzere, yüklenicinin sözleşmeye göre işi bitirmesi gereken tarih ile geçici kabul itibar tarihi arasında geçen süredir. Cezalı çalışma süresince, havanın fen noktasından çalışılmaya uygun olmayan dönemi ve resmi tatil günleri için de gecikme cezası uygulanır.

Gecikme cezalarının toplam tutarı, hiçbir durumda, ilk sözleşme bedelinin yüzde 15'ini geçemez. Eğer toplam ceza tutarı bu oranı aşarsa, idare protesto çekmeye gerek kalmaksızın kesin teminatı gelir kaydeder ve sözleşmeyi feshederek hesabı genel hükümlere göre tasfiye eder.

Sözleşmenin feshedilmesi durumunda, kesin teminat ve varsa ek kesin teminatlar gelir kaydedilir ve sözleşme genel hükümlere göre tasfiye edilir. Feshedilen sözleşmelerde, idarenin uğradığı zarar ve ziyan yükleniciye tazmin ettirilir. Ancak, mücbir sebeplerden dolayı sözleşmenin feshedilmesi halinde, hesap genel hükümlere göre tasfiye edilir ve kesin teminat ile varsa ek kesin teminatlar iade edilir.

  1. Farklı Durumların Değerlendirilmesi

Yapım işlerinin doğası gereği, süre uzatımı değerlendirmesi sırasında karşılaşılabilecek özel durumlar ve bunların çözümleri de yasal metinlerde düzenlenmiştir.

5.1. Hava Şartlarının Etkisi

Yapım İşleri Genel Şartnamesi, havanın fen noktasından çalışmaya uygun olmadığı günlerin işin süresinin hesaplanmasında dikkate alınacağını belirtir. Bu nedenle, bu günler için ayrıca süre uzatımı verilmez. İdare, bu günlerin hangi tarihler arasında olduğunu sözleşmede belirtmek zorundadır. Ancak, işin bitiminde bu dönem dikkate alınmaz ve idare, yükleniciden işi tamamlaması için bu dönemde çalışmasını isteyebilir.

5.2. Yıllara Sari İşler

Gelecek yıllara sari (yıllara yaygın) işlerde, çalışmaya uygun olmayan dönem, ödenek durumuna ve imalatın cinsine göre dikkate alınır. Yıllara sari bir işin ihale sürecinin uzaması durumunda, işin bitim tarihi ötelenemez. Bu durumda, sürenin fiilen kısaldığı dikkate alınarak işlem yapılması gerekir.

5.3. Yer Teslimi ve İşe Başlama

Yüklenicinin işe başlamasına engel teşkil eden hukuki, idari, teknik veya fiili bir engel olması durumunda, yer teslim tutanağında bu durum belirtilmek kaydıyla yer teslimi yapılır. Ancak bu durumda, işin süresi başlamış olmakla birlikte iş durdurulmuş sayılır. İşe başlanmasına engel teşkil eden durumun ortadan kaldırılmasını takiben en geç beş iş günü içinde idare tarafından iş tekrar başlatılır. Bu süreçte geçen süre, işin süresine eklenir.

  1. Revize İş Programı

İdarece onaylanan bir süre uzatımı olması, iş artışı/eksilişi yapılması, ödenek dilim değişikliği yapılması gibi durumlarda, yüklenici, bu durumun kendisine tebliği tarihinden itibaren yedi gün içinde revize iş programı düzenleyerek idarenin onayına sunmak zorundadır. Revize iş programının süresinde teslim edilmemesi veya sunulan programın idarece uygun bulunmaması durumunda, gecikilen her gün için gecikme cezası uygulanır.

Sonuç

Yapım işlerinde süre uzatımı, karmaşık bir hukuki süreçtir ve hem idareler hem de yükleniciler için önemli hak ve yükümlülükler içerir. Bu süreçte, yasal metinlerdeki hükümlere uygun hareket edilmesi, olası anlaşmazlıkların önüne geçilmesi açısından hayati önem taşır. Mücbir sebeplerin zamanında ve doğru şekilde bildirilmesi, idarenin kusurundan kaynaklanan gecikmelerin tespiti ve iş artışlarının getirdiği ek sürelerin hesaplanması, sözleşmenin sağlıklı bir şekilde yürütülmesini sağlar. Tarafların, bu süreçleri Kamu İhale Mevzuatı, Yapım İşleri Genel Şartnamesi ve Kamu İhale Genel Tebliği'nin ilgili maddelerine uygun olarak yönetmesi, projelerin başarılı bir şekilde tamamlanması için temel bir gerekliliktir.

Bu kapsamlı makale, yapım işlerinde süre uzatımı mekanizmasının nasıl işlediğini ve ilgili yasal düzenlemelerin ne anlama geldiğini net bir şekilde ortaya koyarak, bu alanda çalışan profesyonellere rehberlik etmeyi amaçlamaktadır. Her somut olayın kendine özgü koşulları bulunmakla birlikte, bu hukuki çerçeve, doğru adımların atılması için sağlam bir temel oluşturur.